Amba Taqin Bithe（大学）

Amba taqin bithe 大学

Zi qengzi i henduhengge, amba taqin bithe serengge kung halagga i sulaha bithe tuktan taqire ursei erdemu de dosinara duka. 子程子曰 大学孔氏之遗书 而初学入德之门也

Ertere kumuni bahafi Julgi niyalmai taqire jergi ilhi be saqi ojorongge, qohome ere yohi i taksiha de akdahabi . 于今可见古人为学次第者，独赖此篇之存

Leolen gisuren bithe mengzi bithe oqi, erei siramengge taqire urse urunakv taqire ohode qalabun akv ome heminambidere sehebi. 而论孟次之，学者必由是而学焉,则庶乎其不差疑

Serengge 所谓的

Sulambi 遗留的、余下的

Tuktan 起初

Urse 众人

Erdemu 德、才德

Dosinambi 进到里边去、领悟、领会

Amba taqin i doro genggiyen erdemu be genggiyelere de bi.大学之道在明明德

Genggiyen 清澈、明亮、光明、聪明、英明

Erdemu 才德

Genggiyelembi 明白、了解、照亮、清亮

Irgen be iqemlere de bi. 在亲民

Iqemlembi 更改、维新、从善、重新

Ten i sain de ilinara de bi. 在止于至善

Ten 极致、顶点、尽头

Ilinambi 去站立、止住、去平息、保住、保持

Ilinare be saha manggi, teni tokton ombi. 知止而后有定

Tokton 定

Tokton oho manggi, teni qibsen ome mutembi. 定而后能静

Qibsen 安静、肃静

Mutembi 能够、完成、克

Qibsen oho manggi, teni elhe ome mutembi. 静而后能安

Elhe 平安、安康

Elhe oho manggi, teni seoleme mutembi. 安而后能虑

Seolembi 思索、考虑

Seolehe manggi, teni bahame mutembi. 虑而后能得

Jaka de te dube bi. 物有本末

Dube 末梢、结束

Baita de tuhen deribun bi. 事有始终

Tuhen 着落、结束、归宿

Deribun 开始

Nenden amaga be saha de doro de hanqi oho kai. 知所先后则近道矣

Nenden 首先、先

Amaga 后来、将来

Hanqi 亲近、附近

Julgei genggiyen erdemu be abkai fejergi de genggiyeleki serengge neneme gurun be dasambi. 古人之欲明明德于天下者，先治其国

Julge 古代

Fejergi 下面、部下

Neneme 先前、从前

Dasambi 医治、治理、修改、修正、进兵

Gurun be dasaki serengge neneme boo be teksilembi. 欲治其国者，先齐其家

Teksilembi 整理、齐备

Teksimbi 存在、保存

Boo be teksileki serengge neneme beyebe tuwanqihiyambi. 欲齐其家者，先修其身

Tuwanqihiyambi 弄正、端正、修、治

Beyebe tuwanqihiyaki serengge neneme mujilen be too obumbi. 欲修其身者，先正其心

Tob 公正

Mujilen be too obuki serengge neneme gvnin be unenggi obumbi. 欲正其心者，先诚其意

Unenggi 真诚、诚然、诚意、的确

Gvnin be unenggi obuki serengge neneme sarasu de isibumbi. 欲诚其意者，先致其知

Sarasu 知识

Isibumbi 送、使得到、实践、实现、使达到、以致于、报答、使够

Sarasu de isiburengge jaka be hafume de bi. 致知在格物

Hafumbi 通道、浸透、通晓

Jaka be hafuka manggi, sarasu isinambi. 物格而后知致

Sarasu isinaha manggi, gvnin unenggi ombi. 知至而后意诚

Gvnin unenggi obuho manggi, mujilen tob ombi. 意诚而后心正

Mujilen tob oho manggi, beye tuwanqihiyambi. 心正而后身修

Beye tuwanqihiyaha manggi, boo teksilembi. 身修而后家齐

Boo teksilehe manggi, gurun dasabumbi. 家齐而后国治

Gurun dasabuha manggi, abkai fejergi neqin ombi. 国治而后天下平

Neqin 平的、太平

Abkai jui qi geren niyalma de isitala, bireme gemu beyebe tvnaqihiyara be da obuhabi. 自天子以至于庶人，一是皆以修身为本

Isitala （……de……isitala）直至、直到

Bireme 一律、一概、普遍、皆

Da faquhvn oqi, dube dasaburengge akv. 其本乱而末治者否矣

Faquhvn 乱、紊乱、淫乱、叛乱

Dube 末梢、末端

Yaramin ningge be nekeliyeleneqi, nekeliyen ningge jiramilanjire kooli akv. 其所厚者薄，而其所薄者厚未之有也

Jiramin 厚、厚度、隆重

Nekeliyelenembi 去弄薄、去轻视

Nekeliyen 薄、单薄、命薄、看不起

Jiramilanjimbi 变厚、来重视

Dergi nomun i emu fiyelen ainqi konkzi i gisun zengzi ulanduhabi tere ulabun i juwan fiyelen oqi zengzi i gvnin xabisa ejehebi. 右经十章，盖孔子之言而曾子述之，其传十章，则曾子之意而门人记之也

Nomun 经书

Ainqi 想必、大概、或许

Ulandumbi 相传

Ulabun 传记、授

Xabi 弟子、学生

Ejembi 记载、记住、记录

Kang xu i ulhibun fiyelen de henduhengge erdemu be genggiyeleme mutehe sehebi. 康诰曰，克明德

Xu 文章、文化

Ulhibun 布告、诰命、通知

Fiyelen 章节、篇幅

Genggiyelembi 明白、了解

Mutembi 完成、能够、克

Tai giya fiyelen de henduhengge ere abkai genggiyen hese be tuwakiyanha sehebi. 大甲曰，愿𬤊天之明命

Tai giya 太甲

Tuwakiyambi 看守、防守、镇守

Yoo hen i kooli fiyelen de henduhengge wesihun erdemu be genggiyeleme mutehe sehebi. 帝典曰，克明俊德

Yoo 尧

Kooli 规则、法则、条例、制度、礼仪、礼俗、道理、规矩

Wesihun 兴盛、尊贵、可贵、上

Gemu beyei genggiyelehengge kai. 皆自明矣

·Dergi ulabun i ujui fiyelen genggiyen erdemu be genggiyelere be suhebi. 右传之首章，释明明德

Sumbi 脱下、剥下、解下、赎罪、解释、注释

Tang han i obokv i folon de henduhengge unenggi emu inenggi iqemleqi, inenggidari inengidari iqumle geli inenggidari iqemle sehebi. 汤之盘铭曰，苟日新，日日新，又日新

Obokv 洗脸盆、笔洗、盆状的

Folon 铭刻、铭

Unenggi 真诚、诚然、诚意

Iqemlembi 更新、更改、维新、从善

Kang xu i ulhibun fiyelen de henduhengge iqemlere irgen be yendebu sehebi. 康诰曰，作新民

Yendebu 使火燃起、使兴旺、激励、鼓励

Irgebun i nomun de henduhengge jeo gurun udu fe gurun biqibe terei hesebuhengge iqe sehebi.诗曰,周虽旧邦，其命维新

Irgebun 诗

Fe 旧的、原来的、过去的

Biqibe 虽然

Hesebumbi 天赋的、命中注定的

Tuttu ofi ambasa saisa ten be baitalarakvngge akv.是故君子无所不用其极

Tuttu 那样的、所以

Saisa 学者、儒、贤人

Ten 极、顶点、基础、根基

Bartalarangge 使用的

·Dergi ulabun i jai fiyelen irgen be iqemlere be suhebi. 右传至章二，释新民

Ulabun 传记、授

Fiyelen 章节、篇章

Iqemlembi 更改、维新、从善、重新

Sumbi 卸下、解释、注释、抵消、赎罪、液化

Irgebun i nomun de henduhengge gemun i xurdeme minggan ba irgen i ilin sehebi. 诗云，邦畿千里，唯民所止

Gemun 京城、都城

Xurdembi 旋转、围绕、沿着、轮流

Ilin 立、止

Irgebun i nimun de henduhengge gvli gali sere suwayan gasha alin i wai de ilimbi sehebi.诗曰，民蛮黄鸟，止于丘隅。

Gvli gali 黄鹂叫的声音

Suwayan 黄色、戊

Gasha 鸟

Wai 弯曲处

Fuzi i henduhengge ilihangge tere ilire babe sahabi. 子曰，止于知其所至

Niyalma bime gasha de isirakv oqi ombio sehebi. 可以人而不如鸟乎

Bime 而且、仍然

Irgebun i nomun de henduhengge qibsonggo qibsonggo wen wang, absi urkuji eldengge ginggun de ilinahabi sehebi. 诗云，穆穆文王，于缉熙敬止

Qibsonggo 景仰、仰慕

Absi 往哪里、去哪里

Urkuji 不停的、只管、一直的

Eldengge 有光的、诞生的、出生的

Ginggun 敬、恭敬

Niyalmai ejen oqi gosin de ilinahabi. 为人君，止于仁

Gosin 仁

Niyalmai amban oqi ginggun de ilinahabi. 为人臣，止于敬

Niyalmai jui oqi hiyooxun de ilinahabi. 为人子，止于孝

Hiyooxun 孝顺

Niyalmai ama oqi jilan de ilinahabi. 为人父，止于慈

Jilan 仁慈

Gurun i niyalmai emgi guquleqi, akdun de ilinahabi. 与国人交，止于信

Guqulembi 交朋友、交往、相处

Irgebun i nomun de henduhengge tere ki mukei onggolo be tuwaqi, niowanggiyan quse moo ler ambasa saisa faitara gese foloro gese nilara gese.诗云，瞻彼淇澳，菉竹猗猗，有斐君子，如切如磋，如琢如磨。

Ki 气体、怒气

Onggolo 河港、先

Niowanggiyan 绿色、青绿色、青草、甲

Cuse 竹子、绸子、厨子

Moo树木

Ler 草木茂盛、缓慢的样子

Faitambi 剪、割、消减、寻找

Folombi 刻、雕刻、镂刻

Nilambi 打磨、抛光

Fing sembime hing sembi. 瑟兮僩兮

Fing 老成、专心的样子

Hing 专心、殷切、极度、非常的样子

Fir sembime hoo sembi. 赫兮喧兮

Fir 举止庄重、动作迅猛、痛哭的样子

Hoo 气势盛大、浩然、凛然、有魄力的样子

Fujurungga ambasa saisa be dubentele onggoqi ojorakv sehebi. 有斐君子，终不可諠兮

Fujuyungga 庄重、体面、文雅、有风度的

Dubentele 永远、终身

Onggombi 忘记

Faitara gese mudure gese serengge taqiha be henduhebi. 如切如磋者，道学也

Mudumbi 锉

Foloro gese nilara gese serengge beyebe tuwanqihiyaha be. 如琢如磨者，自修也

Tuanqihiyambi 弄直、端正、修、治理

Fing sembime hing sembi serengge ginggulehe olhoxoho be. 瑟兮僩兮者，恂慄也

Fing 老成的样子

Ginggulembi 恭敬、致敬、正楷字体

Olhoxombi 慎重、小心、留心、警惕、提防

Fir sembime hoo sembi serengge horon yongsu be. 赫兮喧兮者，威仪也

Horon 威力、功效

Yongsu 礼仪

Fujurungga ambasa saisa be dubentele onggoqi ojorakv serengge wesihun erdemu ten i sain irgen i onggome muterakv be henduhembi. 有斐君子，终不可諠兮者，道盛德至善，民之不能忘也。

Wesihun 兴盛、繁盛、尊贵、可贵、上、高、东

Mutembi 能够、完成、克

Irgebun i nomun de henduhengge ai nenehe han erni onggoburakv obumbi sehebi. 诗云，于戏前，王不忘

Nenembi 在……前

Erin 时候、季节、空闲、天气、气候

Ambasa saisa tere sain be saixame niyaman be niyamalahabi. 君子贤其贤而亲其亲

Saixambi 嘉奖、褒奖、赞扬

Niyaman 心脏、内心深处、中心、亲戚、双亲

Niyamalambi 事亲、侍奉

Buya niyalma tere sebjen be sebjeleme aisi be aisi obuhabi. 小人乐其乐而利其利

Buya 小、狭小、人格卑鄙的、诡计的

Sebjen 快乐

Aisi 利益、利息、利润

Tuttu ofi jalan dehentele onggorakv kai. 以此没世不忘也

Duhembi 终结、完结

·Dergi ulabun i ilaqi fiyelen ten i sain de ilinara be suhebi. 右传之三章，释止于至善

Fuzi i henduhengge habxara be donjirengge bi niyalmai adali urunakv habxan akv obumbidere sehebi. 子曰，听讼吾犹人也，必也使无讼乎

Habxambi 告状、诉讼、上诉、控告

Urunakv 一定、必须、定要

Habxan 告状、诉讼

Buyenin unenggi akvngge ini faksidara gisun be bahafi waqihiyarakv, irgen i mujin ambula dahabure oqi erebe da be saha sembi. 无情者不得尽其辞，大畏民志，此谓之本

Buyenin 情感、情、情欲、爱情

Unenggi 真诚、诚意、诚然

Faksidambi 弄巧、耍手段用巧、巧饰

Bahambi 得到、获得、具有、捕获、完成

Waqihiyambi 完成、完结、结束、用尽、全部

Mujin 志向、志愿

Dahabumbi 招抚、招降、率领、镇压

·Dergi ulebun i duiqi feyelen da dube be suhebi. 右传之四章，释本末

Eerbe da be saha sembi. 此谓之本

Erebe sarasu i ten sembi. 此为知之至也

·Dergi ulabun i sunjaqi fiyelen ainqi jaka be hafure sarasu de isibure juraga be suhengge. 右传之五章，盖释格物致知之义

Ainqi 想必、或是、大概、想是

Hafumbi 通到某地、浸透、湿透、通晓

Te waliyabuha. 而今亡矣

Waliyabumbi 使搁置、使丢弃

Xolo de kemuni qengzi i gvnin be jendu gaifi niyeqehe gisun sarasu de isiburengge Jaka be hafure de bi sehengge, musei sarasu de isibuki seqi, yaya jaka be dahame, giyan be mohobure de bi sehengge, ainqi niyalmai mujilen i ferguwen de, sarasu akvngge akv bime, abkai fejergi i jaka de giyan akvngge akv。闲尝穷取程子之意以补之曰，所谓致知，在格物者，言欲至吾之知，在即物而穷理也，盖人心之灵，莫不有知，而天下之物，莫不有理

Xolo 空闲、假期

Kemuni 时常、经常、往往、仍然

Jendu 悄悄地、暗暗的

Niyeqembi 补、修补、补充、填补

Giyan 道理、事理

Mohobumbi 穷问、穷究、被作践

Ferhuwen 灵验、聪明人

Damu giyan be mohobuhakv ba bifi, tuttu sarasu akvnarakv babi, tuttu ofi amba taqin i dalibume taqibure de, urunakv taqire urse be abkai fejergi i yaya jaka de terei saha giyan be dahame ele mohobume, terei ten de isinara be kiqebumbi. 唯于理有末穷，故其知有不尽也，是以大学始教，必使学者即凡天下之物，莫不因其已知之理而益穷之，以求至乎其极

Damu 但、仅仅

Babi 无价的、平白无故的、闲着的

Taqire urse 学者

Kiqembi 勤

Kiqebumbi 使用功

Hvsutuleme goidara de isinafi, emu qimari andande neibufi xuwe hafuka de, eiten jakai tuku doko narhvn muwa de isinarakvngge akv ombime, musei mujilen i yongkiyan dursun amba baitalan genggiyen ojorakvngge akv ombi. 至于用力之久，而一旦豁然贯通焉，则众物之表里精粗无不到。而吾心之全体大用无不明矣

Hvsutulembi 用力、努力、尽力

Goidambi 久、长久

Emu qimari andande 有朝一日、一朝

Neibumbi 使开窗、使开辟

Xuwe 一直、竟然、根本、始终

Eiten 一切、凡

Tuku 面

Doko 里面、超近的

Muwa 粗、粗糙、粗鲁、疏忽

Yongkiyan 全、圆

Dursun 体态、体格、体型

Baitalan 使用、用度、工具

Genggiyen 清澈、光亮、光明、天亮、聪明、英明

Erebe jaka be hafuka sembi. 此为物格

Erebe sarasu i ten sembi. 此谓知之至也

Gvnin be unenggi obumbi sehengge, beyebe ume eiterere sehengge. 所谓诚其意者，毋自欺也

Eiterembi 欺骗、欺诈、哄骗

Unenggi 真诚、诚然、的确

Ehe wa be ubiyara gese. 如恶恶臭

Wa 气味

Ubiyambi 憎恶、厌恶、讨厌

Saikan boqo be buyere gese erebe qisui selambi sembi. 如好好色，此之谓自谦

Boqo 颜色、姿色

Qisui 私人的、个人的、私下的、不合法的、擅自的

Selambi 畅快、舒畅、喜悦

Tuttu ofi ambasa saisa urunakv emhun de olhoxombi. 故君子必慎其独也

Olhoxombi 慎重、当心、小心、留心、警惕、提防

Buya niyalma sula tehede ehe be yaburengge, isinarakv ba akv. 小人闲居为不善，无所不至

Sula 空闲的

Yaburengge 行为、作为

Ambasa saisa be sabuha de teni xuburseme, ini ehe be dasime, sain be miyamixambi. 见君子而后厌然，掩其不善，而著其善

Xuburxembi 收缩、畏缩

Dasimbi 关闭、遮盖

Miyamixambi 装饰、打扮、粉饰

Niyalmai imbe tuwarangge, ufuhu fahvn be sabure adali, yala ai tusa. 人之视己，如见其肺肝然，则何益矣

Ufuhu 肺

Fahvn 肝、胆量

Yala 果然、诚然

Tusa 利益、益处

Erebe dolo unenggi oqi, tule tuyembumbi sembi, tuttu ofi ambasa saisa urunakv emhun de olhoxombi, zengzi i henduhengge juwan yasai tuwara adali, juwan galai jorixara adali tere qira akv sehebi. 此谓诚于中，形于外，故君子必慎于独也，曾子曰，十目所视，十手所指，其严乎

Dolo 里头、内里、心中、腹中

Tule 外面

Tuyembumbi 显露、表现、表露、露出穷相

Jorixambi 用手指、指教、指示

Qira 严肃、严格、严密、严禁、紧、牢

Bayan de boo fiyangga ombi. 富润屋

Fiyangga 有光彩、有色彩

Erdemu de beye fiyangga ombi. 德润身

Mujilen onqo oqi beye sulfa. 心广体胖

Sulfa 安逸、宽裕、阔绰

Tuttu ofi ambasa saisa urunakv gvnin be unenggi obumbi. 故君子必诚其意

·Dergi ulabun i ningguqi fiyelen gvnin be unenggi obure be suhebi. 右传之六章释诚意

Beyebe tuwanqihiyarangge mujilen be tob obure de bi sehengge, mujilen de fanqara korsoro be biqi, tob be baharakv ombi. 所谓修身在正其心者，身有所忿懥，则不得其正

Tuwanqihiyambi 弄正、正、直、端正、修

Tob 公正

Fanqambi 生气、烦恼、发闷、愤恨

Korsombi 怨恨、悔恨、可惜

Gelere goloro ba biqi, tob be baharakv ombi. 有所恐惧，则不得其正

Gelembi 害怕、恐惧

Golombi 害怕、厌恶

Buyere qihalara be biqi, tob be baharakv ombi. 有所好乐，则不得其正

Qihalambi 爱好、乐意、嗜好

Joboxoru gasara ba biqi, tob be baharakv ombi. 有所忧患，则不得其正

Joboxombi 发愁、忧愁

Gasambi 抱怨、埋怨、怨恨、吊唁、哀悼

Mujilen bisirakv ohode, tuwaha seme saburakv, donjiha seme donjirakv, jeke seme amtan be sarakv. 心不在焉，视而不见，听而不闻，食而不知其味

Ere beyebe tuwanqihiyarangge mujilen be tob obure de bi sehengge. 此谓修身在正其心

·Dergi ulabun i nadaqi fiyelen mujilen be tob obure beyebe tuwanqihiyara be suhebi. 右传之七章，释正心修身

Boo be teksilerengge beyebe tuwanqihiyara de bi sehengge, niyalma ini hajilara hairarangge de urhumbi. 所谓齐其家在修其身者，人之其所亲爱而辟焉

Teksilembi 整理、整顿、齐备

Hajilambi 相爱、敬爱、交欢

Hairambi 爱惜、吝啬

Urhumbi 偏斜、歪斜、只注重一个方面

Ini fusihvlara ubiyarangge de urhumbi. 人其所贱恶而辟焉

Fuxihvlambi 轻蔑

Ubiyambi 厌恶、讨厌

Ini olhoro ginggulerengge de urhumbi，. 之其所畏敬而辟焉

Olhombi 发干、晒干、费心、恐惧、畏惧

Ginggulembi 恭敬、尊重

Ini gosire jilarangge de urhumbi. 之其所哀矜而辟焉

Gosimbi 仁爱、慈爱、怜悯

Jilambi 怜爱、怜悯、慈爱

Ini qoktoloro bandarangge de urhumbi. 之其所敖惰而辟焉

Qoktolombi 骄傲、夸耀、自夸

Bandambi 心情怠惰

Tuttu ofi saixambime terei ehe be sara, ubiyambime terei sain be sarangge, abkai fejergi de kumso kai. 故好而知其恶，恶而知其美者，天下鲜矣

Saixambi 嘉奖、夸奖、褒奖

Tuttu ofi dekdeni henduhengge, niyalma ini jui i ehe be sarakv, ini jeku i mutuha be sarakv sehebi. 故谚有之曰，人莫知其子之恶，莫知其苗之硕

Dekden 兴起、飞扬、飞翔

Dekdeni 流行的、谚语

Mutumbi 生长、成长

Ere beyebe tuwanqihiyarakv ofi, boo be teksileqi ojorakv sehengge. 此谓身不修，不可以齐其家

·Dergi ulabun i wakvqi fiyelen beyebe tuwanqihiyara boo be teksilere be suhebi. 右传之八章，释修身齐家

Gurun be dasara de urunakv neneme boo be taksilembi sehengge, ini boo be taqibuqi ojorakv bime, niyalma be taqibume muterengge akv, tuttu ofi ambasa saisa booqi tuqirakv bime taqihiyan gurun de selgiyebumbi. 所谓治国必先齐家者，其家不可教，而能教人人无之，故君子不出家而成教于国

Mutembi 能够、完成、克

Selgiyebumbi 使传播、使发扬

Hiyooxun serengge ejen be uilerengge. 孝者，所以事君也

Uilembi 侍奉、事亲

Deoqin serengge ungga be uilerengge. 弟者，所以事长也

Ungga 长辈、前辈

Filan serengge geren be takvrarangge kai. 慈者，所以事众也

Kang xu i ulhibun fiyelen de hengduhengge, fulgiyan jui be erxere gese sehebi. 康诰曰，如保赤子

Fulgiyan 红、赤、丙

Erxembi 服侍、照顾、伺候、侍奉

Unenggi mujilen i baiqi, udu aqanarakv biqibe goro akv. 心诚求之，难不中不远矣

Aqanambi 符合、适合、去会见

Biqibe 虽然

Goro 远

Jui ujire be taqifi teni tusurengge akv kai. 未有学养子而治后嫁者也

Tusumbi 出嫁、聘

Emu boode gosingga oqi, emu gurun gosin de yendembi. 一家仁，一国与仁

Gosingga 仁慈

Yendembi 兴盛、兴旺

Emu boode anahvnjangga oqi, emu gurun anahvnjan de yendembi. 一家让，一国与让

Anahvnjangga 谦让的

Emu niyalma doosi oshon oqi, emu gurun faquhvn dekdembi. 一人贪戾，一国作乱

Doosi 贪婪

Oshon 暴虐、刻薄、狠毒

Faquhvn 紊乱、凌乱、动乱

Dekdembi 起来、漂浮、飞起、发生

Terei deribun uttu. 其机如此

Deribun 起始

Erebe emu gisun de baita efujembi, emu niyalma de gurun toktombi sehengge kai. 此谓一言偾事，一人定国

Efujembi 坏、败坏、受伤的、革去

Yoo han xvn han abkai fejergingge be gosin i yarhvdaha de irgen dahahabi. 尧舜帅天下以仁，而民从之

Yarhvdambi 牵、领、引导

Dahambi 投降、归化的、随从

Giyei han juo han abkai fejergingge be doksin i yarhvdaha de irgen dahahabi. 桀纣帅天下以暴，而民从之

Ini afabuhangge ini amuran qi fudaraqi irgen daharakv. 其所令反其所好，而民不从

Afabumbi 使交付、使责成

Amuran 爱好、嗜好

Fudarambi 倒着、反着、违背、翻案

Tuttu ofi ambasa saisa beyebe bihe manggi teni niyalma be haqihiyambi. 是故君子有诸己而后求诸人

Haqihiyambi 加紧、加强、催、强劝、强迫

Beyebe akv oho manggi teni niyalma be wakaxambi. 无诸己而后非诸人

Wakaxambi 斥责、指责、责备、弹劾

Beyebe tebuhengge giljan akv bime, niyalma be ulhibume muterengge akv kai. 所藏乎身不恕，而能喻诸人者未之有也

Giljan 体察、恕

Ulhibumbi 使知道、使懂得、使通晓

Tuttu ofi gurun be dasarangge boo be teksileme de bi. 故治国在齐其家

Irgebun i nomun de henduhengge toro moo niowari niowari， terei abdaha jergi jergi, ere gege be buhe de booi niyalma de aqabungga ergi sehebi. 诗云，桃之夭夭，叶之蓁蓁，之子于归，宜其家人

Toro 桃子

Niowari 深绿色

Abdaha 叶子

Booi niyalma de aqabungga ohode teni gurun i niyalma be taqibuqi ombikai. 宜其家人，而后可以教国人

Irgebun i nomun de henduhengge ahvn de aqabungga deo de aqabungga sehebi. 诗云，宜兄宜弟

Ahvn de aqabungga deo de aqabungga ohode teni gurun i niyalma be taqibuqi ombikai. 宜兄宜弟，而后可以教国人

Irgebun i nomun de henduhengge terei yongsu jurqerakv ni, duin ergi i gurun be tob obumbini sehebi. 诗云，其仪不忒，正是四国

Yongsu 礼仪

Jurqembi 违背、违悖、相差、逾期、冲突

Terei ama jui ahvn deo i sidende alhvdaqi ome ofi, irgen teni alhvdambikai. 其为父子兄弟足法，而后民法之也

Siden 证据、凭证、公正、官方、两端之间、距离、间隙

Alhvdambi 效法、仿效

Ere gurun be dasarangga boo be teksilere de bi sehengge. 此谓治国在齐其家

Dasambi 治疗、治理、料理、管理、修正、进兵

·Dergi ulabun i uyunqi fiyelen, boo be teksilere gurun be dasara be sehebi. 右传之九章，释齐家治国

Abkai fejergi be neqin obulengge gurun be dasara de bi sehengge, dergingge sakda be sakdanuqi irgen hiyooxun de yendambi. 所谓平天下在治其国者，上老老而民与孝

Sakda 年老的、年长的

Dergingge ungga be ungganuqi irgen deoqi de yendembi. 上长长而民与弟

Unggga 长辈、前辈

Ungganumbi 尊敬长辈

Dergingge umudu be gosiqi irgen jurqerakv ombi. 上恤孤而民不倍

Umudu 孤儿

Tuttu ofi ambasa saisa de durbejitu be bodoro gese doro bi. 是以君子有絜矩之道

Derbejitu 距

Bodombi 考虑、思虑、筹划、估量、不顾

Dergingge de ubiyahangge be fejergi be ume takvrara, fejergingge de ubiyahangge be dergi be ume uilere, fulergingge de ubiyahangge be, amargi de ume nendere amargingge de ubiyahangge, julergi be ume dahanure iqi ergingge de ubiyahangge be, hashv ergide ume isibure, hashv ergingge de ubiyahangge be, iqi ergide ume isibure. 所恶于上，毋以使下，所恶于下，毋以事上，所恶于前，毋以先后，所恶于后，毋以从前，所恶于右，毋以交于左，所恶于左，毋以交于右

Takvrambi 派遣、差遣、耗费

Erebe durbejitu be bodoro gese doro sembi. 此谓絜矩之道

Irgebun i nomun de henduhengge tere saixaquka ambasa saisa, irgen be ama eme sehebi. 诗云，乐只君子，民之父母

Irgen i saixarangge be sarxara, irgen i ubiyarangge be ubiyara oqi, erebe irgen i ama eme sembi. 民之所好好之，民之所恶恶之，此之谓民之父母

Irgebun i nomun de henduhengge tere qolgoroko julergi alin, wehe sehehuri sehehuri. 诗云，节彼南山，维石岩岩，

Qolgoroko 巍峨、高耸

Julergi 前、以前、南

Wehe 石头、滚石

Sehehuri 山势高而险、陡峭

Horonggo horonggo yen halangga taixi, irgen gemu simbe tuwambi sehebi. 赫赫师尹，民具尔瞻

Horonggo 威武的、雄壮的、有效的、有毒的

Taixi 太师

Gurun bisirengge olhoxorakvqi ojorakv. 有国者不可以不慎

Olhoxombi 慎重、当心、小心、提防、警戒、留神

Urhu oqi abkai fejergi de dayabumbi. 辟而为天下僇矣

Urhe 倾斜、偏

Dayabumbi 砍头、正法、斩、放、使依附

Irgebun i nomun de henduhengge yen gurun i geren gaibure onggolo, dergi abkai han de adabuqi ombihe. 诗云，殷之未丧师，克配上帝

Gaibumbi 让人要、被掠夺、输、阵亡、让人探听

Adabumbi 辅佐、辅助

Yen gurun be buleku obuqi aqambi. 宜监于殷

Buleku 镜、鉴、借鉴

Wesihun hesebun ja akv sehebi. 俊命不易

Ja 容易、低贱、一般、软弱、随便

Tere geren be bahaqi gurun be bahambi. 道得众则得国

Geren be ufaraqi gurun be ufarambi sehenggge kai. 失众则失国

Ufarambi 出错、闪失、不妥、失去、亡故

Tuttu ofi ambasa saisa neneme erdemu be olhoxombi. 是故君子先慎乎德

Erdumu biqi teni niyalma bi. 有德此有人

Niyalma biqi teni ba bi. 有人此有土

Ba biqi teni ulin bi. 有土此有财

Ulin biqi teni baitalan bi. 有财此有用

Erdemu serengge da. 德者木也

Ulin serengge dube. 财者末也

Da be tulesi dube be dosi obuqi, irgen be temxere durire de yarhvdarangge. 外本内末，争民施夺

Tulesi 向外、以后

Dube 末梢、尾部、最后、……的时候

Dosi 往里

Temxembi 竞争、争夺

Durimbi 掠夺、抢夺

Yarhvdambi 牵、领、引导

Tuttu ofi ulin isaqi irgen samsimbi. 是故财聚而民散

Isambi 聚拢、汇聚、编、积聚

Samsimbi 失散

Ulin samsiqi irgen isambi tuttu ofi gisun fudarame tuqiqi inu fudarame dosimbi. 财散则民聚，是故言悖而出者，亦悖而入

Fudarambi 反着、倒着、逆者、违悖、翻案

Tuqimbi 出来、超出、逃脱

Ulin fudarame dosiqi, inu fudarame tuqimbi. 货悖而入者，亦悖而出

Kang xu i ulhibun fiyelen de henduhengge, damu gesebun enteheme akv sehebi. 康诰曰，惟命不于常、

Enteheme 长久、长远、永远、永恒、特别

Tere sain oqi bahambi, ehe oqi ufarambi sehengge kai. 道善则得之，不善则失之矣

Qu gurun i bithe de henduhengge, qu gurun umai be boobai oburakv, damu sain be boobai obuhabi sahebi. 楚书曰，楚国无以为宝，惟善以为宝

Nakqu zi fan i henduhengge ukaka niyalma bi, umai be boobai oburakv niyalma be gusire be boobai obuhabi sehebi. 舅犯曰，亡人无以为宝，仁亲以为宝

Qin gurun i fafushvn fiyelen de henduhengge aikabade emu amban bifi fing fing seme, gvwa muten akv, terei mujilen ler ler seme, baktambun bisire adali. 秦誓曰，若有一个臣，断断兮，无他技，其心休休焉，其如有容焉

Fafushvn 誓言、誓师

Fing fing seme 专心致志的样子

Gvwa 其他的、别的

Muten 才能、本领、才干

Ler ler seme 形容缓慢的样子、欣欣向荣的样子

Baktambun 宽容、包容

Niyalma de muten biqi, inde bisire adali. 人之有技，若己有之

Niyalmai mergen ulhisu be terei mujilen i saixarangge angga qi tuqire teile akv. 人之彦圣，其心好之，不啻若自其口出

Mergen 贤惠、智慧、巧妙、贤人

Ulhisu 灵敏、有悟性

Erebe yargiyan i baktambume muterengge seqi ombi. 实能容之

Mini juse omosi sahaliyan ujungga irgen be karmame mutembi. 以能保我子孙黎民

Omosi 孙子们

Sahaluyan ujungga 黎民

Karmambi 保卫、管

Inu aisi ombidere. 尚亦有利哉

Niyalma de muten bihede, guqihiyereme silhidame ubiyara, niyalmai mergen ulhisu be jurqeme hafumburakv. 人之有技，媢疾以恶之，人之彦圣，而违之俾不通

Guqihiyerembi 嫉妒、攀比、纠缠

Silhidambi 嫉妒、忌恨

Ubiyambi 讨厌、憎恶

Mergen 智慧、贤惠、巧妙

Erebe yargiyan i baktambume muterakvngge seqi ombi. 实不能容

Mini juse omosi sahaliyan ujungga irgen be karmame muterakv. 以不能宝我子孙黎民

Inu tuksiquke ombidere sehebi. 亦曰殆哉

Tuksiquke 有危险的、可畏惧的

Damu gosingga niyalma baxame falabume, duin ergi aiman de boxome, dulimbai gurun de emgi biburakv. 唯仁人放流之，迸诸四夷，不与同中国

Baxambi 驱赶、赶走

Falabumbi 发配、投荒、流放

Aiman 部落、部族、土司

Boxombi 催促、赶车、驱逐、统管

Dulimba 中间、中心

Bibumbi 留下、遵循、遵守

Erebe damu gonsingga niyalma niyalma be gosime mutembi, niyalma be ubiyame mutembi sehengge kai. 此谓唯仁人，为能爱人，能恶人

Saisa be sambime tukiyeme muterakv tukiyembime nendeme muterakvngge, heolen kai. 见贤而不能举，举而不能先，命也

Ehe be sambime bederebume muterakv bederebumbime goro obume muterakvngge, endebuku kai. 见不善不能退，退而不能远，过也

Endebuku 过失、失误

Niyalmai ubiyarangge be saixara niyalmai saisarangge be ubiyara oqi terebe niyalmai banin be fudaraka sembi. 好人之所恶，恶人之所好，是谓拂人之性

Banin 天姿、天性、本性、相貌、形象

Gasaha urunakv terei beyebe isinambi. 菑必逮夫身

Gasambi 抱怨、埋怨、吊唁、哀悼

Tuttu ofi ambasa saisa de amba doro bi. 是故君子有大道

Urunakv tondo akdun de bahambi, qokto dabali de ufarambi, ulin fusembure de amba doro bi. 必忠信以得知，骄泰以失之，生财有大道

Akdun 坚固、结实、贞、险要、稳当、信用、严密、信任

Qokto 骄傲、傲慢

Dabali 间隔、超越的、越过、过于、超出

Ufarambi 出错、闪失、不妥、失去、去世

Fusembumbi 使繁衍、使繁衍

Banjibure urse geren jetere urse komso, weilere urse haqihiyara baitalara urse elhexere ohode ulin kemuni tesumbi. 生之者众，食之者寡，为之者疾，用之者舒，则财恒足也

Komso 少、鲜

Weilembi 做活、劳作、制造、修筑、侍奉

Haqihiyambi 加紧、加强、强劝、强迫

Baitalambi 使用、任用、录用

Elhexembi 延缓、迟缓、怠慢

Kemuni 时常、经常、仍旧

Tesumbi 足够、满、足以

Gosingga urse ulin i beyebe mukdembumbi. 仁者以财发身

Gosin akv urse beye i ulin be mukdembumbi. 不仁者以身发财

Dergi gosin de amuran bime, fejergi jurgan de amuran akvngge akv. 未有上好仁，而下不好义者也

Amuran 爱好、嗜好

Jurgan 正义、气节、义气

Jurgan de amuran bime, terei baita duhekekvngge akv. 未有好义，其事不终者也

Duhembi 完结、终结

Haxa namun i ulin ini ulin waka ojorongge akv kai. 未有府库财，未其财者也

Haxa 仓库、储藏室

Namun 库房

Meng hiyan zi i henduhengge, sejengge molin ujire urse, ulgiyan qoko be kimqirakv. 孟献子曰，畜马乘，不察于鸡豚

Sejen 车辆

Qoko 鸡

Kimqimbi 详查、审核、审查

Juhe asarara boo ihan honin be ujirakv. 伐冰之家，不畜牛羊

Asarambi 收藏、贮藏、监禁、留、囚禁

Ujimbi 供养、抚养、养育

Tanggv sejengge boo xuleheleme isabure amban be ujirakv. 百乘之家，不畜聚敛之臣

Xulehelembi 征收赋税

Isabumbi 使聚集、使集齐、召集、纠集、积累、积蓄

Xuleheleme isabure amban be bibure anggala, hvlhame giyatarara amban biqi bikini sehebi. 与其有聚敛之臣，宁有盗臣

Bibumbi 留下、遵守、遵循

Hvlhambi 偷窃、盗窃、偷偷地、暗暗的

Giyatarambi 克扣、侵蚀、损伤

Ere gurun de aisi be aisi oburakv, jurgan be aisi obumbi sehengge kai. 此谓国不以利为利，以义为利也

Gurun boode dalaha bime ulin baitalan be kiqerengge, urunakv buya niyalma qi deribumbi. 长国家而务财用者，必自小人矣

Terebe sain de obuhabi. 彼为善之

Buya niyalma be baitalafi gurun boo be dasabuha de jobolon gasaha sasa isinjimbi. 小人之使为国家，菑害并至

Baitalambi 使用、任用、录用

Jobolon 祸患、灾难、厄运、苦楚

Sasa 一起、共同

Udu sain urse bihe seme inu umainaqi ojorakv. 虽有善者，亦无如之何矣

Umainambi 不得已、全然无妨

Ere gurun de aisi be aisi oburakv jurga be aisi obumbi sehengge kai. 此谓国不以利为利，以义为利也

·Dergi ulabun i juwanqi fiyelen gurun be dasara abkai fejergi be neqin obure be sehebi. 右传之十章，释治国平天下

Ulabun uheri juwan. 凡传十章

Uheri 总的、一共

Julergi duin fiyelen de hexen ulhun i gvnin jorin be xoxome leolehebi. 前四章，统论纲领指趣

Ulhun 大纲、要领、披头

Jorin 准头、要旨

Xoxombi 束发、汇集、总汇

Leolembi 谈论、议论

Amargi ninggun fiyelen de haqin meyen i kiqen hvsun be narhvxame leolehebi. 后六章，细论条工夫

Haqin 种类、类别、项目、条款、节令、节日、坏毛病

Meyen 节、段、部队、有组织的一群

Kiqen 功夫、勤勉、勤奋

Terei sunjaqi fiyelen, qohome sain be genggiyelere oyonggongge. 其第五章，乃明善之要

Qohome 特别的、专门的、主要的

Genggiyelembi 明白、了解、清澈、照亮

Oyonggongge 重要的事、主要的事

Ningguqi fiyelen qohome beyebe unenggilere fulehe. 第六章，乃诚身之本

Unenggilembi 认真、做实事

Tuktan taqire urse de oqi ele ekxeme kiqeqi aqarangge, hvlara urse erebe hanqingga seme oihorilaqi ojorakv kai. 在初学尤为当务之急，读者不可以其近而忽之也

Tuktan 初次、起初

Ele 全部、一切、凡、更加、尤为、愈发

Ekxembi 急忙、快速、着急

Hanqingga 相近的

Oihorilambi 轻视、忽视、疏忽